De Deza, toponímico apelido entre a lenda e a historia escrita

Andeca foi o penúltimo rei galego na época sueva. Foino durante un ano escaso, entre o 584 e o 585. Logo de destronar a Eborico e casar coa súa nai, sería sometido polo visigodo Leovigildo, que aproveita o conflito sucesorio para anexionar o reino suevo, depoñendo a Andeca e evitando a consolidación de Malarico no trono. Até aquí, a historia. As interpretacións (personalizables no xornalista, dramaturgo, novelista e historiador Benito Vicetto Pérez) convertiron a Audeca ou Andeca en Xandeca, e de aquí a Xan de Deça ou de Deza só quedaba un paso, paso abofé que discutido e discutible.

Son máis reservas que certezas as que se tiran da análise histórica desta personaxe. Tan só un autor, grande escritor e novelista pero non distinguido precisamente por ser considerado “de gran rigor histórico”, sitúa a este monarca suevo no ámbito lalinense. A historia escrita limítase a deixar constancia dun poderoso señor das terras do noroeste ó que as circunstancias fixeron efémero rei e as conxecturas históricas, lalinense ou, cando menos, dezán. As máis arriscadas achégano mesmo ó contorno dos castros –por entón habitados na súa meirande parte e orixe de moitas vilas: Dozón, Gresande, Palmou, Donramiro, Bermés, Bendoiro...–. O historiador ferrolán Benito Vicetto é quen ten ofrecido a cara máis dezá do noso protagonista, Xan de Deza, Andeca para os suevos sobre os que exerceu o seu reinado.


Feitos históricos, lendas e interpretacións mestúranse nas narracións de diversos historiadores e escritores; as máis controvertidas, as de Benito Vicetto, o gran (único talvez) defensor da “conexión dezá” de Andeca. De Vicetto, outro lalinense, científico e rigoroso en todos os seus traballos, Benito Varela, chega a dicir que “evoca con espíritu romántico y con imaginación ardiente...” a figura do efémero monarca suevo. Moito máis aceda, cuestionando a súa escasa valía como historiador, é a valoración que de Vicetto fai Erwin Koller na súa obra Suevos–Schwaben. Outra escritora, Victoria Armesto, publica en 1969 Galicia Feudal, onde lembra que “hubo un Xan de Deza protagonista de una tragedia galaica. El rey suevo Miró II, hombre muy piadoso y que sólo hacía lo que le mandaba San Martín Dumiense, murió dejando al príncipe heredero, Eborico, encomendado a su mujer Seguncia. Seguncia se enamoró de Xan de Deza quien, ambicioso de poder, mandó cortar el pelo de Eborico dejándole por ello –según costumbre de los suevos– incapacitado para reinar. Xan de Deza se hizo rey de Galicia, pero no disfrutó mucho tiempo del poder ya que fue derrotado por Leovigildo quien, a su vez, le corto las barbas y las melenas”. Un relato, polo demais, claramente influenciado pola “doutrina Vicetto” sobre os suevos e, en particular, sobre o feito de que Andeca e Xan de Deza fosen a mesma persoa.

Dende 1865 a Historia de Galicia de Benito Vicetto ofrece a “arriscada” teoría de que Andeca, ou Audeca, era en realidade Xan de Deza, veciño das terras do mesmo nome situadas na Galicia Central. A súa teoría semella casar máis noutra das súas obras, Los reyes suevos de Galicia, claro que esta é unha novela, xénero no que Vicetto foi un prolífico autor que lle fixo merecer o alcume do “Walter Scott de Galicia”.

Volvamos ós feitos históricos. No ano 411 d.C., con Hermerico como primeiro rei dende o 409, ano da súa entrada na Península, e logo de asinar un pacto co emperador Honorio, os suevos, xunto cos vándalos aslingos, ós que máis tarde expulsarían cara ó sur, inician unha lenta penetración en Galicia. Tras un acordo co resto dos pobos xermánicos ou bárbaros desprazados polos hunos da Europa Central –deixando para os vándalos e alanos o resto da Península– e deste xeito converten o noroeste peninsular no seu territorio. Na comarca de Deza co tempo xorde como tal o condado de Deza, como reflicten as actas do concilio de Lugo do ano 569, cunha configuración non moi distinta da actual.

Cara ó ano 583 Miro morre e sucédelle o seu fillo Eborico, quen estivo pouco tempo no trono, do que foi afastado por Andeca, que reinaría só nos anos 584 e 585. Malia estar prometido coa irmá de Eborico, isto non evitou que, no ánimo de fortalecer una nova estirpe real, Andeca casara coa nai desta e viúva de Miro, proclamándose rei.

No seu “asalto ó poder” Andeca estivo apoiado polo grupo máis radical da nobreza sueva, a prol de manter a independencia con respecto ó reino visigodo, con capital en Toledo. Capitaneados por Andeca, enfrontáronse a Eborico, que foi destronado, tonsurado e confinado en Beja, o mesmo que faría un ano despois Leovigildo con Andeca. A tonsura –corte de pelo– e o ingreso no clero eran situacións que, segundo as leis da época, inhabilitaban á persoa para o exercicio do poder civil.

As nupcias con Sisegunda, nai da súa prometida e do destronado Eborico, buscaban lexitimar unha liña de sangue no exercicio do poder suevo. Coa axuda de boa parte da nobreza, dende a sede da Corte, en Ourense, encamiñou os seus esforzos a marcar diferenzas co resto dos pobos peninsulares, a desvencellarse e a afastarse do poder visigodo reforzando o tesouro real. Esforzos que quedaron en nada, seguramente pola actitude tiránica do noso protagonista e logo das peticións de axuda de Eborico, sen esquecer o apetecible que resultaban as súas riquezas para o entón todopoderoso Leovigildo, co que a hoste de Andeca se enfrontou e sucumbiu despois dun erro militar amplamente narrado na época. O godo enganou o suevo cando este último o esperaba na “parte galega” do río Douro. O que fixo Leovigildo foi cruzar o río por unha zona situada máis arriba, sorprendendo así o campamento de Andeca.

As poucas referencias escritas a Andeca descríbeno como un poderoso “magnate” do seu tempo que exerceu o poder con tiranía e despotismo, o que deu xustificación a Leovigildo para iniciar unha campaña militar contra el, en defensa dos dereitos de Eborico. Tras prender a Andeca, fixoo tonsurar e ordenar presbítero para, deseguido, desterralo ós confíns do reino. No canto de restaurar a Eborico no poder, Leovigildo apoderouse do tesouro real, acrecentado polo acumulado por Andeca. A Gallaecia incorporábase así ó reino godo.

A historia volve mesturarse coa lenda: a Península está unificada baixo o mando dos visigodos, dos que un dos principais reis sería Wamba, ó que tamén a historia –lenda duns poucos– sitúa como natural de Castro de Dozón (son lexión pola contra os que outorgan esa honra a outras vilas, dende Ronda a Burgos, pasando por terras portuguesas) ou Égica, sobriño de Wamba. Estudosos da Heráldica sitúan a Égica como orixinario ou, cando menos, herdeiro destas terras, nas que sería o fundador da estirpe do señorío e posterior condado de Deza, a principios da centuria do 700. Witiza, o seu fillo, gobernou as terras de Gallaecia dende a sede real de Tui, para logo herdar o reinado.

Moito antes da chegada do milenio, a Historia, con maiúsculas, verá escrito o apelido ou o toponímico de Deza cando os sucesivos señores deixen unha pegada ben documentada como condes ou señores; así o fixeron Afonso e Gonzalo Betote, condes de Deza. Co tempo serán sucedidos polas estirpes dos Arias, dos Pérez e dos Suárez, señores de Deza... cuxas riquezas e herdanzas acabarán en mans dos condes de Lemos séculos despois.

Deixa constancia do poderío destas sagas Eduardo Pardo de Guevara en 2006, na Revista da Asociación Cultural de Estudos Históricos Nalgures, ó lembrar que “sobresalió la figura del arzobispo don Pedro Suárez de Deza, que gobernó la archidiócesis compostelana entre los años 1172 [?] y 1206. No es posible reconstruir la sucesión y trayectoria de este grupo familiar, salvo algunas noticias aisladas o sin contexto suficiente. En el Livro do Deão se consigna, por ejemplo, el matrimonio Alfonso Suárez de Valladares, hermano de Pedro Suárez o Sarraça, con doña Teresa Anes de Deza –o de Sas, como escribe J. A. de Sotto Maior Pizarro–, quedando de ellos un Fernando Alonso de Deza, que no dejó sucesión, y doña Mayor Alfonso de Deza, que casó a su vez con Gómez Enríquez de Provaos. A comienzos del siglo XIV sobresalió un nieto de estos últimos: el famoso Alonso Suárez el Churruchao, que fue mayordomo del infante don Felipe y adelantado mayor de Galicia; su oposición al arzobispo Fr. Berenguel culminó con su propio asesinato en el castillo de la Rocha, inmediato a Santiago”.

Tamén algunhas historias nos teñen atribuído “insignes” co mesmo apelido, cuxo topónimo ben podería proceder das terras sorianas do actual Ayuntamiento de Deza, terras vencelladas ós duques de Medinaceli e a ilustres sagas de homes de Igrexa.

E de volta ó noso Xan de Deza. Así, entre a historia e a lenda, foise creando unha figura, probablemente tan irreal como a dos poemas de Curros Enríquez, o Ciprianillo:

Xan de Deza, bon labrego,

que deixaches tanta sona

nas Castillas,

onde, manso boi galego,

fuche a gala, a flor e a tona

das cuadrillas.

P.D.: Moitos Xan de Deza para un Xan de Deza só!


® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal

Don Ramón, de Donramiro ó ceo pasando polas estrelas

Os estudos eclesiásticos teñen sido, para unha gran parte dos ilustres cidadáns que nos deixa a historia, unha porta aberta ó coñecemento e até ó espertar de vocacións científicas e investigadoras. Cúmprese este principio en boa parte dos nosos Fillos Ilustres, aínda que por distintas circunstancias. Nalgún caso, a Igrexa foi a vía de escape que lles permitiu a moitas persoas sen recursos acadar os niveis máis altos de formación. Non parece ter sido este o caso de Ramón Aller. A súa pertenza a unha familia patricia, ben acomodada, que mantivo certa oposición ó seu ingreso na vida sacerdotal, sitúao nunha órbita ben achegada ó vocacional, aínda que esta vocación relixiosa espertara co tempo e co tempo quedara relegada (que non afastada) a un segundo plano ante o empurrón dos seus intereses científicos.

Home humilde, modesto e adicado ós demais son cualidades reiteradamente recoñecidas a Ramón María Aller Ulloa (Donramiro, 1878 - † Lalín, 1966). Bautízano o 4 de febreiro (nacera ás 00:30 horas do día 3) en Santa María de Donramiro. O nome, o do padriño, e os apelidos contan cunha longa historia: o Aller vén das terras das Mariñas coruñesas e o Ulloa, da mesma parroquia de Donramiro. No pazo de Filgueiroa viña de nacer un humilde de casa nobre. Até as anécdotas reforzan esa imaxe: na acta correspondente, testemuñan o seu nacemento dous humildes labregos, José Lalín e Ventura Portas. No pazo, as xentes e a súa nai falaban galego e o galego foi a lingua da casa, das ensinanzas e dos agarimos da infancia.

Ós sete anos vai vivir e estudar a Lalín e con once marcha interno á Guarda para cursar bacharelato cos xesuítas, que espertan a súa tripla faciana: relixiosa, matemática e astronómica. Aquí coñece ó padre Merino, que tiña construído no centro escolar un observatorio meteorolóxico de gran nivel para a época. Cando remata os estudos, no 1894, xa sementara nel o inzo científico, que cultivou con numerosos traballos sobre meteoroloxía e botánica. Nesta época revélase ademais como excelente pintor e mellor debuxante, algo que lle será de gran proveito no futuro, cando comece a deseñar aparellos de observación.

Dende 1894, nos seminarios de Lugo (onde se ordenará sacerdote en 1900) e Santiago cursa a carreira sacerdotal, que remata dous anos antes do habitual. Con só vinte anos, razón pola que se fai precisa unha dispensa, logo do acurtamento do período formativo, xa é licenciado e doutor en Sagrada Teoloxía. Durante a súa estadía no seminario, a súa avoa Camila xa lle regalara un anteollo de 67 milímetros. Matricúlase, por libre, en Oviedo para estudar Ciencias Exactas e, ó ano seguinte, traslada a matrícula a Madrid, onde remata a carreira en 1904. Non consegue o título até 1916, pois no camiño crúzaselle un exame sobre Astronomía que suspende logo de ter a ousadía de levarlle a contra ó catedrático con puntos de vista distintos.

O teodólito Troughton & Simms súmase ó anteollo e a outros complementos de observación, e con eles volve á casa familiar, onde sistematiza o seu traballo de astrónomo que dá lugar á súa primeira publicación froito das observacións do cometa Johannesburgo en 1911. Por esas datas xa tiña feito numerosos seguimentos e anotacións de relevancia: o tránsito de Mercurio perante o Sol (1907), o eclipse de 1905, os pasos de estrelas... Son anos nos que se traslada periodicamente a Castro Urdiales (de 1911 a 1920) para facer uso dos excepcionais instrumentos con que estaba dotado o observatorio desa vila. Desa época é a formulación dun novo método para os rexistros do paso de estrelas, empregando a referencia de dúas verticais perpendiculares. Confírmase ó mesmo tempo como un matemático de primeiro nivel. Como tal, publicou importantes traballos, como Algorítmia, principios fundamentales de la ciencia de los números (1918) ou o texto completo de Astronomía.

Froito das súas visitas a Castro Urdiales, toma a decisión de poñer en marcha na súa vila natal un observatorio astronómico. Madeira e cravos son todo o material que precisa para construír, en 1917, no xardín da súa casa dúas casetas nas que instala os seus equipos de observación, ós que tiña sumado o telescopio alemán de 120 milímetros, o ecuatorial Steinheil, que el mesmo mellorou, e dende alí desenvolve ducias de traballos sobre astronomía e matemáticas, publicados nas revistas máis reputadas do momento. É o caso da Revista de la Sociedad Astronómica de España e América, Ibérica, a Revista Matemática Hispanoamericana, a alemá Astronomische Nachrichten, a francesa L'Astronomie... Deseña prototipos e revela unha alta capacidade para a construción de aparellos para a observación e o estudo.

Os seus parentes están detrás do financiamento das súas "necesidades técnicas". A morte de Saturnino Aller e o usufruto da súa herdanza permítenlle, xunto a novas e repetidas axudas de María Lajosa, mellorar os seus medios. Chega así o refractor Steinheil de 120 milímetros, que "xubila" ó de 108 milímetros, e a modificación do observatorio, ó que se lle engade unha cúpula. Son os anos dos grandes descubrimentos e das medidas de estrelas dobres (de todas as especialidades, foi na que máis salientou), o exame de superficies planetarias e as observacións ocasionais froito de horas que botou sentado diante dos aparellos: eclipses, tránsitos, ocultacións, choivas de meteoros, auroras e cometas. En 1933 describe a choiva de estrelas fugaces Dracónidas do 9 de outubro, que publica en Las Ciencias en 1934, e na mesma época deseña un astrógrafo para a empresa Zeiss co carimbo "Observatorio Astronómico de Lalín". Algúns contemporáneos referían en Lalín unha fábrica de equipos astronómicos de alto nivel, industria que na realidade se limitaba ó noso crego, ós seus planos e a un par de colaboradores capaces de converter en metal un debuxo nun papel seguindo escrupulosamente as meticulosas directrices do deseñador astronómico lalinense. Observa sistematicamente planetas e deixa constancia permanente das horas de traballo en publicacións e anotacións, estas últimas en forma de cadernos que se conservan no instituto que leva o seu nome na capital de Deza.

Nos dez anos anteriores ó inicio da ditadura de Francisco Franco, a casa lalinense de Aller Ulloa viu desfilar ilustres galeguistas e estudosos, colaboradores coma el do Seminario de Estudos Galegos: Risco, Filgueira Valverde, Otero Pedrayo e outros contemporáneos que foron iniciados na observación. O noso lalinense pertencía ó Seminario dende novembro de 1928, cando foi admitido cun traballo sobre o matemático Rodríguez, e destacou pola súa proximidade ós galeguistas e ó pensamento da época.

Ó remate da Guerra Civil incorpórase, en 1940, á Universidade de Santiago da man dun discípulo seu, Vidal Abascal. Faino como mestre de Xeometría Analítica e Análise Matemática e tres anos despois inaugúrase o observatorio do campus, ó que se trasladou o refractor, o teodólito e boa parte da súa biblioteca dende Lalín. Doutórase en 1943, con 65 anos, e ese mesmo ano funda o actual observatorio astronómico da USC, que leva o seu nome. Un ano despois créase a cátedra de Astronomía, da que se encargaría o noso protagonista. O Centro Superior de Investigaciones Científicas implicouse con Ramón Aller e o novo observatorio, financiando obras, equipos e, á fin, publicando en 1944 Introducción a la Astronomía. Non chegou a obter das autoridades o cobizado refractor de máis de 30 centímetros de apertura que tantas veces reclamou por consideralo imprescindible.

Nesa época, Aller e dous discípulos, Antonia Ferrín e Vidal Abascal, agora xa mestres, sentaron as bases para a creación da Facultade de Matemáticas na Universidade de Santiago, na que os tres serían os seus primeiros mestres. Foi a relación con Enrique Vidal Abascal tan estreita, amistosa e de mutua admiración que á teima do alumno se lle atribúe a maior parte do mérito do desembarco de Aller como mestre en Compostela e da creación do observatorio. O propio astronómo contaba as xestións: "En la misma época de mis comienzos como Profesor era Director del Instituto de Pontevedra D. Enrique Vidal Abascal quien comenzó a remover de nuevo la cuestión de dar carácter oficial al Observatorio de Lalín, para lo cual se dirigió a las Diputaciones de Galicia, animando a la de Pontevedra para tomar la iniciativa. Vino a Santiago a tratar el asunto y entonces el Rector D. Carlos Ruíz del Castillo resolvió prescindir de toda clase de rodeos. En cuanto dispuso de los datos necesarios, pidiéndomelos directamente y por medio de D. Luis Iglesias, apuró al arquitecto D. Jenaro de Lafuente, que dirige las obras de la Residencia, para que concluyese los planos del pabellón destinado a Observatorio, y, poco antes de dejar la Universidad Compostelana para trasladarse a Madrid, venciendo no pocas dificultades, todo quedaba concluido para la aprobación ministerial".

Na súa biografía pública e publicada transcende pouco da súa espiritualidade e das tarefas desenvolvidas en relación coas institucións relixiosas. De feito, ó rematar os estudos sacerdotais manifestara a súa vontade de non desempeñar cargos relixiosos nin percibir retribucións polas actividades que, neste eido, puidera desenvolver. No seu haber están 75 publicacións técnicas, 4 libros (Algoritmia, Introducción a la Astronomía e Astronomía a Simple Vista foron varias veces editados), 5 teses dirixidas... e, como non, as 4 estrelas dobres, que levan o seu nome, descubertas por el e debidamente documentadas e publicadas. Foi o introdutor e pioneiro en España desta especialidade da observación astronómica.

Mediados os sesenta, fraquea a súa saúde e Aller regresa a Lalín, onde falece un 28 de marzo de 1966. Repousa no adro da igrexa de Donramiro, a súa parroquia natal, baixo unha sinxela lápida na mesma terra que de neno pisaba indo para a misa. A súa herdanza profesional (libros e instrumental) pasan á propiedade da Universidade e en 1983 o observatorio universitario é bautizado co seu nome.

Conta cunha longa lista de honores e nomeamentos, entre os que destacan a Gran Cruz de Alfonso X o Sabio, a Medalla de Ouro de Compostela, o título de Fillo Adoptivo de Santiago, o de Coengo de Honra da Igrexa Catedral de Compostela e, por suposto, o de Fillo Predilecto de Lalín, vila que o 4 de setembro de 1960 lle tributa unha cálida homenaxe. Del teñen escrito ducias de autores; sen dúbida, quen con maior paixón e coñecemento o fixeron foron os seus discípulos, Antonia Ferrín e Vidal Abascal, e máis recentemente o profesor Docobo Durántez, responsable do observatorio universitario.

Ducias de rúas, edificios e publicacións honran o seu nome, como a rúa que ás poucas semanas do seu pasamento lle dedica a cidade da Coruña e, co tempo, moitas outras de Galicia. En 1989, Lalín inaugura o museo que leva o seu nome. Moi por riba destas, o seu coetáneo Hugh Percy Wilkins puña o nome de Ramón Aller a un cráter lunar.

Aló arriba, catro estrelas e un anaco de Lúa teñen para sempre o nome do pequeno gran home, sacerdote, científico e lalinense: Ramón María Aller Ulloa.

P.D.: O coñecemento da obra e vida de Ramón Aller é accesible na súa casa museo de Lalín e no observatorio da Universidade de Santiago. Non tan coñecido é o feito de que a biblioteca e o museo do Seminario Diocesano de Lugo son posuidores dun bo número de libros e manuscritos do noso protagonista, ademais dun dos primeiros telescopios da súa propiedade (tiven a honra de velo na miña etapa de seminarista en Lugo, e cónstame que é un dos "recordos" máis prezados pola gran familia deste emblemático e fermoso centro, casa na que se formaron centos de veciños da capital de Deza).

Lalín ten tamén unha débeda de recoñecemento cun home de sangue lalinense: o alumno e amigo de Don Ramón, Enrique Vidal Abascal, nacido en Oviedo e formado na Coruña, xa que nestas vilas foi onde o seu pai, natural de Lalín, exercía como delegado de Facenda. Pero de neno xogou moitos veráns na horta da casa familiar que lindaba co observatorio. O neno que admiraba aquel cura que ollaba para as estrelas acabou sendo o seu alumno avantaxado, amigo e até impulsor profesional.

Bo pintor, como Don Ramón, seu é o retrato máis popular que se ten feito do astrónomo e súa, a dedicatoria ós lalinenses: "A as xentes de Lalín, de donde era o meu pai, que tan outo sentido teñen da amistade. Xentes traballadoras e rexas, mais tamén sensibres, intelixentes e agarimosas. Con fonda saudade."


® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal

BENITO VARELA JÁCOME

O noso protagonista de hoxe é Benito Varela Jácome, un dos lalinenses ilustres menos coñecido polos seus conveciños, malia teren sido contemporáneos, até o punto de que o día do seu pasamento moitos se "enteraron pola prensa" do seu vencello coa vila, que bautizou a súa biblioteca co seu nome. Filólogo, divulgador, escritor e profesor de varios institutos e de dúas universidades, destacou polo seu traballo no eido da crítica textual. Investigador literario infatigable, a súa actividade superou o profesional para rozar a devoción. As fértiles terras de Soutolongo vírono nacer en 1919 e cando morreu, en 2010, recibiu sepultura na "súa Compostela", testemuña dos cualificativos que os seus discípulos lle outorgaron e entre os que figuran o de "persoa enorme, home humilde que exerceu a docencia con rigor e tenrura".

Coñeceu a guerra de cerca, no Ebro. Posiblemente, desta etapa fixo súa a lección da importancia de pasar pola vida con discreción, aínda que os teus actos e a súa transcendencia non o sexan. Varela Jácome estuda Filosofía e Letras en Santiago e doutórase en Madrid. A Universidade de Santiago e a Complutense foron os centros nos que recibiu a súa formación e, en orde inversa, os espazos dende os que el formaría centos de mozos. En San Sebastián obtén por oposición a cátedra de Lengua y Literatura Españolas de Institutos de Ensino Medio e é na cidade donostiarra onde publica o ensaio Novelistas del siglo XX. Principia así un periplo por varios institutos, nos que comparte os seus coñecementos cos alumnos. Faino no Instituto Masculino da Coruña e, máis tarde, no Arcebispo Xelmírez de Santiago, cidade na que comeza a colaborar coa Universidade. Nestas anda cando decide opositar, con éxito, á praza de Literatura Hispanoamericana da Complutense de Madrid, onde dirixirá o departamento varios anos, até que en 1980 é nomeado director do de Literatura Española da universidade compostelá.

Como alumno, os seus contemporáneos e algún mestre "colgáronlle" a etiqueta de exemplar. Foino, entre outros, de Torrente Ballester, con quen compartía a idea de que a literatura estaba por riba de idiomas e nomes propios, e a el unírono co tempo estreitos lazos de amizade. Como profesor de instituto foi definido por moitos como "un cacho de pan". Suso de Toro escribiría del anos máis tarde: "Aquel profesor de instituto renuente administraba as súas doses de xeito discreto e cauto entre eses adolescentes que se achegaban. Nunca se sabía, podíase abrir a porta en calquera momento e viren por un. Logo de que os discípulos partían do instituto para a vida ou para a universidade, algúns aínda roldaban polos corredores ou por aquel cuarto pequeno e cheo de libros que era o Departamento de Lingua e Literatura do centro. Ían á procura de libros ou a parolar sobre algunha lectura: acudían onda o mestre, non querían marchar de vez e voltaban á casa". Nestas mesmas páxinas do Faro adicadas ao Deza, Suso de Toro afirmaba que "non foi recoñecido" e que por iso mesmo sempre tivo "a necesidade de reivindicalo". A razón tena clara: "[...] aos adolescentes que asistimos ás súas clases nos colexios, institutos e incluso na Universidade transmitiunos unha serie de coñecementos aos que nunca poderiamos chegar doutro xeito". Del escribía, en 2006, José Luís Alvite no Faro de Vigo: "Recuerdo a don Benito Varela Jácome dictando sus clases al mismo tiempo que corregía en la mesa las cuartillas de algún brillante ensayo sobre literatura latinoamericana".

Colaborou con emisoras de radio, pronunciou centos de conferencias e escribiu moreas de artigos no xornal La Noche. Nos anos sesenta deixa un gran número de artigos nas páxinas do Faro de Vigo, algún memorable, como o dedicado ó libro de Pérez Lugín e ó edificio que lle daba nome: La Casa de la Troya (por certo, o máis veces publicado en castelán, logo da Biblia e do Quijote). Nunca unha actividade tan "visible" conseguiu facer ó seu autor tan "discreto".

Froito do seu labor docente e investigador en literatura hispanoamericana, escribiu artigos, ensaios e libros, moitos deles considerados fundamentais para o estudo por mestres e catedráticos que hoxe imparten análoga especialidade. Investigou e analizou todos os xéneros: sobre o teatro de Juan Ruiz de Alarcón, sobre a poesía de Gertrudis Gómez de Avellaneda, acerca da obra de Jorge Isaacs, do Aves sin nido de Clorinda Matto de Turner ou do recoñecido José Martí. Obras monográficas de obrigada referencia son: El cuento hispanoamericano contemporáneo (1976), Estructuras novelísticas de Lezama Lima (1977), Estructuras profundas en Pedro Páramo (1980), Evolución de la novela hispanoamericana en el siglo XIX (1982), Función de los modelos culturales en la novelística de Sábato (1983) e Tensiones españolas en la "Consagración de la primavera" (1986).

Publicou ademais ducias de traballos sobre obras de consagrados autores, como Julio Cortázar, Huidobro, Vallejo ou García Márquez, e non esqueceu Varela Jácome prestar unha ampla atención á literatura galega, con estudos, publicacións e edicións sobre obras e autores da importancia de Rosalía de Castro, Castelao e Álvaro Cunqueiro, ou á española, centrándose, entre outros, en Espronceda, Larra, Clarín, Galdós, Valera, Valle-Inclán ou Pío Baroja.

A crítica, a didáctica e a teoría literaria formaron parte do seu traballo investigador e divulgador: Nuevas técnicas del análisis de textos (1981), Análisis estructural de novela, poesía y teatro (1985) e Estructuras novelísticas del siglo XIX (1973) son bos exemplos diso.

Do seu traballo, a profesora da Universidade de Sevilla Trinidad Barrera dicía non hai moito que era "modélico en muchos sentidos". E apuntaba: "Las líneas de preocupación de Benito Varela Jácome han sido muchas, formado en la Literatura Española, con un conocimiento de la misma sólido y crítico al mismo tiempo, supo mirar a la Literatura Hispanoamericana sin complejos, sin considerarla una hija bastarda de la española –visión que lamentablemente aún persiste en algunos sectores del mundo académico español– y dado que lo hizo desde fecha muy temprana, me estoy refiriendo a los años de formación de algunos de los que estamos aquí presentes, la mítica década de los setenta, el influjo que tuvo su labor sobre nosotros es un hecho objetivo".

Foi tamén colaborador habitual do Centro Superior de Investigacións Científicas e do prestixioso Instituto Padre Sarmiento, membro de numerosas institucións académicas e culturais, e presidente honorario da Asociación Española de Estudios Literarios Hispanoamericanos dende a súa fundación, en 1992. Logo da xubilación, por razóns de idade, dedicoulles os seus últimos anos profesionais á investigación e á escritura.

Posuidor, en vida, dunha impresionante biblioteca sobre novelística hispanoamericana, ensaios, edicións críticas... esta foille cedida á Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes da Universidade de Alacante, para a súa dixitalización, difusión e conservación. Disque foi un escritor de ficción e novela histórica "frustrado", unha frustración libremente imposta: moito do escrito foille lido ós seus alumnos, pero até aquí quixo que chegara o seu público, dato que afonda nesa imaxe de galego "que nunca se mostraba completamente".

Morre ós 91 anos de idade, un 22 de outubro de 2010, deixando viúva a María del Carmen Tobío Fondevila. Tivo catro fillos que o fixeron avó. Centos de persoas, maioritariamente homes e mulleres nos que deixou unha fonda pegada como mestre, despedírono no cemiterio de Boisaca.

P.D.: Lalín é terra de ilustres intelectuais. Gran parte deles chegaron a coñecer o novo século, case todos tiveron a Compostela como meta de peregrinación intelectual e vital, e contribuíron, ségueno a facer, a unha Galicia mellor. Como reza o pouco empregado himno de Lalín, "terra de bos e xenerosos".

® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal

Lalín, berce de “doutores do espírito” (II)

Verbo dalgunha das figuras relixiosas que ten dado esta terra, diciamos na entrega anterior deste Fillos ilustres que Lalín foi, e segue a ser, un lugar especialmente fecundo en materia de relixiosos egrexios; unha bisbarra que alumeou figuras senlleiras que sobresaíron tanto no plano espiritual coma no científico e intelectual. Se abondosas foron as figuras dos catro séculos percorridos, non o son menos as nacidas nos últimos cen anos.

Frei José Higinio Gómez González (Lalín, 1932 - † Lugo, 2008), o frade que chegou a bispo da súa diocese de nacemento, cargo que desempeñou entre 1980 e 2007. O padre Gómez ou frei José, como lle adoitaban dicir, cursou estudos en Lalín e Cea, e máis tarde cos franciscanos en Herbón e Ponteareas. Na súa orde ingresa en 1948. Estuda Filosofía en Ponteareas e Teoloxía en Santiago, onde é ordenado sacerdote en 1956. Un brillante expediente ábrelle as portas para estudar en Roma, primeiro no Pontificio Ateneo Antonianum, onde se licencia en Teoloxía, sección Moral, e en Dereito Canónigo, e logo na Pontificia Università Lateranense, onde obtén a licenciatura en Dereito Romano, para despois doutorarse en 1961.

Como membro da orde franciscana, é destinado como mestre a varios conventos. En Compostela imparte docencia en diversos centros, entre eles, a escola de ATS da Facultade de Medicina. Na provincia franciscana de Santiago desempeñou case todos os cargos de responsabilidade e destacou como un excepcional comunicador, tanto na sede relixiosa como a través dos medios de comunicación. Discípulo convencido do mandato recibido polo decreto Inter mirifica, que promovía o uso dos medios de difusión para a divulgación da mensaxe relixiosa, afirmou que estaba "firmemente convencido de que tanto la radio como otros medios de comunicación [...] –si se utilizan rectamente– proporcionan valiosas ayudas al género humano, puesto que contribuyen eficazmente a descansar y cultivar el espíritu y a propagar y fortalecer el Reino de Dios". Sen dúbida ningunha, pasará á historia como o mellor comunicador que deu a Igrexa en Galicia e o que máis fixo por que esta se abrise á comunicación social.

Impulsado tamén pola súa case febril actividade divulgativa, educativa e solidaria, no ano 1980 é nomeado bispo de Lugo. Neste posto destacou pola incorporación dos laicos á tarefa evanxelizadora, pola dinamización social e cultural das parroquias e pola recuperación de vocacións e do Seminario, así como polo pulo ó uso do galego na celebración da eucaristía. Fomentou a incorporación de institutos relixiosos en tarefas de axuda e apoio "civil", como ocorreu en 1989 coas Franciscanas del Rebaño de María para a atención da residencia de anciáns de Lalín.

Foi, co tempo, un lucense máis. Da cidade das murallas dixo unha vez: "Lugo é unha cidade fermosa, humana, entrañable. As súas xentes fanse admirar e déixanse querer. Descubrir e amar máis este tesouro está sempre no meu ánimo. Esta é a miña ilusión coma lucense. E cando deixe esta tan querida cidade, levarei sempre con orgullo ser un lucense máis. E voltarei ou traeranme. A capeliña de san Froilán, na Santa Igrexa Catedral, quero que sexa a meta da miña peregrinación na terra".

José García Oro. (Lalín, 1931). Este intelectual de grande altura, do que xa falaramos en profundidade nun artigo anterior, cursa estudos nos seminarios franciscanos de Herbón, Ponteareas e Santiago, e no ano 1949 ingresa na orde seráfica. Trasládase logo a Roma, onde cursa estudos superiores de Teoloxía na Pontificia Università Antonianum e Historia Eclesiástica na Gregoriana, pertencentes ós Xesuítas. Retorna a Santiago de Compostela, onde realiza a titulación civil e as correspondentes convalidacións académicas, e licénciase en Filosofía e Letras. Dende 1983 até 2001, ano no que se xubila, exerce como catedrático de Paleografía e Diplomática na USC.

Escribiu máis de medio cento de libros e colaborou en incontables traballos impresos máis, moitos deles centrados na figura do cardeal Cisneros, na nobreza galega e naqueles que divulgan Galicia na baixa Idade Media.

Na actualidade reside e traballa no convento de San Francisco, onde está ó cargo do arquivo franciscano.

Padre Odilo González González (Donramiro, 1941). Padre pasionista e "peregrino da selva amazónica", coma él mesmo se define, é fillo de Claudio o do Empalme, coñecido por ter sido subdirector da Banda de Música de Lalín e director da Banda dos Veteranos, alá pola década dos setenta. En setembro do ano 1952 (data que coincide coas "súas" Festas do Montserrat, ás que acode sempre que pode) deixa o seu Empalme de Donramiro para marchar ó Mosteiro dos Picos, en Mondoñedo. Alí inicia os seus estudos eclesiásticos, que remata en 1964 no País Vasco, onde ademais profundiza nos estudos musicais (co tempo, e alén da tarefa pastoral e docente, chegará a dirixir corais como a de Catoira).

Con 70 anos ás súas costas, leva 22 desenvolvendo a súa tarefa pastoral na selva peruana, no Departamento de San Martín de Loreto, namorado das súas "xentes humildes e sinxelas". Dende a cidade de Tarapoto atende 27 comunidades que integran preto de 3.000 fieis, a maioría nenos e mozos.

O padre Odilo é un comunicador infatigable: autor de bolggs, presenta espazos radiofónicos e colabora con publicacións relixiosas e sociais do seu país de adopción. Non elude a crítica razoada cando é preciso. É o caso da feita recentemente ó presidente Alan García, logo do anuncio deste de erixir unha “monumental” cruz na honra do coñecido como Cristo do Pacífico. Daquela afirmou: "Lo que me sorprende es que la ocurrencia de erigir este gran Cristo haya surgido de un presidente cuyo Gobierno ha intentado juzgar, condenar y expulsar del país (aunque sin éxito) a misioneros de la Amazonia peruana, que vienen dando, desde hace décadas, lo mejor de sí mismos para implantar el reino de justicia y paz proclamado por el Cristo del Pacífico [...]".

O noso protagonista profesa un fondo cariño á vila de Lalín, á lingua galega e, particularmente, á súa parroquia de Donramiro. Cariño e afecto que non se resenten nin con algún plantón recibido das súas autoridades municipais, como a frustrada axuda municipal para contribuír á construción dunha capela e dun centro social na selva peruana. 

Andrés Ramos Castro (Lalín, 1962). Sacerdote e profesor, cun master en Doutrina Social, é un estudante permanente que, na actualidade, fai Xornalismo.

Cursa os estudos de primaria e o bacharelato na capital de Deza e coa maioría de idade trasládase a Santiago para estudar Filosofía e Teoloxía. O tamén lalinense frei José Higinio Gómez ordénao sacerdote en Lugo en 1987, ano no que comeza a súa carreira como profesor e sacerdote no Seminario Maior. Tres anos despois, en 1990, trasládase para exercer o sacerdocio en Navia de Suarna e de aí, a Madrid, cidade na que, a partir de 1993, desenvolve unha grande actividade, especialmente entre a xuventude, en varios colexios e parroquias, como coordinador da pastoral xuvenil da zona norte de Madrid.

Cos seus cincuenta anos, din os que saben disto, ten por diante unha "carreira" que apunta altas responsabilidades. Na actualidade exerce as súas funcións como sacerdote, secretario particular do bispo auxiliar Fidel Herráez e notario eclesiástico, ademais de ter a honra, segundo el mesmo di, de ser o capelán das Asociacións galegas en Madrid. Galego e lalinense dos pés á cabeza torna á terra sempre que pode e, mentres, cura a morriña entre paisanos na capital.

P.D.: Tiven a honra, na miña curta época de seminarista en Lugo, de coñecer un home (aínda non cumprira os dous anos de bispado lucense) que me impresionou: ós meus ollos nenos era un home normal (ós meus quince anos supuña que un bispo era algo irreal): bo, de verbo fácil, accesible a todos, comunicador infatigable e galego de fondas raíces. Home sinxelo, orgulloso das súas orixes lalinenses, excelente conversador, galego con maiúsculas... Alí espertou a miña afección pola radio, alí coñecín "de pasada" aquel señor de Lalín, coma min, que era un simple frade que chegou a bispo de Lugo. De frei José Gómez queda moito por coñecer e divulgar na súa vila de nacemento. Recibiu case todos os honores municipais posibles na súa vila de adopción, Lugo; aínda hoxe está presente na vida de moitos dos seus habitantes e é motivo de estudo e lembranza, os mesmos que lle faltan en Lalín... como ós demais protagonistas desta serie de "ilustres con sotana", a excepción de Ramón Aller, de quen está todo ou case todo escrito, agás no tocante ó seu labor relixioso.


® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal

Lalín, berce de “doutores do espírito” (I)

É Lalín terra de ilustres homes de relixión, moitos deles intelectuais de grande altura que teñen contribuído á mellora social e cultural desta terra. Paradoxalmente, hai quen pasou á historia pola súa faceta intelectual ou profesional, polas súas obras civís, pola súa achega ó desenvolvemento das ciencias e até das artes... máis que polo seu labor pastoral. Moitos dos que hoxe citamos mereceron xa reportaxes específicas sobre a súa vida e obra (foi o caso do padre Oro e, en vindeiras semanas, será o de Ramón Aller, entre outros). Desta volta, e aproveitando a Semana Santa que hoxe raia o seu fin, achegamos as figuras máis senlleiras da relixiosidade lalinense.

Felipe Antonio Gil Taboada (Bergazos, 1668 - † Sevilla, 1722). Fillo dos señores de Bergazos, logo de formarse cos xesuítas en Compostela, estudou Leis e Canons na Universidade de Santiago, da que logo sería catedrático.

Desenvolveu altos e importantes cargos civís e relixiosos ó longo da súa vida. Da man do inquisidor xeral Diego Sarmiento Valladares consegue a praza de fiscal da Inquisición en Canarias, posto que non chega a ocupar ó ser nomeado vicario eclesiástico de Madrid; despois foi presidente da Real Chancillería de Valladolid e comisario xeral da Santa Cruzada. Baixo o reinado de Felipe V foi ministro para os asuntos eclesiásticos e presidente do Consejo de Castilla. Logo da súa designación, en 1715, como bispo de Osma, en 1719 é nomeado arcebispo de Sevilla, cidade na que falece en 1722, sendo considerado unha das máis preclaras personalidades que deron as terras lalinenses.

A súa figura está fondamente unida á devoción pola Virxe do Rocío, da que se conserva un gravado na que o arcebispo Gil Taboada garante "40 días de yndulgencia a quien rezare vna salve delante de la milagrosa ymagen de Nuestra Señora del Rocío".

Nas súas últimas vontades dispuxo a reedificación da igrexa de Donsión, de estilo barroco, na que se atopan as sepulturas dos seus pais.

Cayetano Gil Taboada (Barcia, 1688 - † 1751). Arcebispo de Santiago de Compostela e, antes, bispo de Lugo, estudou Filosofía en San Xerome e Xurisprudencia en Fonseca e Valladolid. Rematados os estudos, chegaría a reitor en 1713, só catro anos despois de doutorarse. Afillado de Felipe Antonio Gil Taboada, foi este un sólido apoio na súa carreira relixiosa.

Pertencentes ámbolos dous á poderosa familia dos Gil Taboada, en 1718 o seu tío noméao provisor e gobernador eclesiástico e no 1725, canónigo e inquisidor de Sevilla, función que máis tarde desenvolverá en Compostela, onde desempeñou ademais o cargo de administrador do Real Hospital.

En 1735 é nomeado bispo de Lugo, onde realizou grandes obras, como a do edificio do bispado, que exhibe os seus escudos en fachada e patio. En 1745 é presentado como arcebispo de Santiago, coincidindo o seu mandato coa construción da fachada do Obradoiro, na que se aprecia o seu escudo.

Juan Roque Gil Arias y Somoza (Palio, 1693 - †?). Fillo do escribán Fernando Gil, cursou estudos eclesiásticos. Con 22 años é nomeado presbítero e axudante do arcediago de Deza. Pasou a ser secretario do bispado de Lugo en 1734, cargo que conciliou co de arcediago de Deza até 1750.

Nos seus labores de inspección, propios do papel que desempeñaba en Lugo, contribúe a melloras importantes nalgúns dos centros de culto da comarca de Deza; mostra diso é o escrito que redacta logo dunha visita á igrexa de Moneixas, o 13 de xullo de 1730, no que informaba: "y respecto no tiene sachristia acosta de dhos alcances la mande hazer en la parte mas comoda q le pareciere y surta cha. Iglesia de lo mas necessario a su culto y dezencia". Exerceu parte do seu labor sendo bispo Cayetano Gil Taboada.

José María López Castro (Noceda, 1870 - † 1955). En diversos escritos cítaselle como veciño de Santa María de Barcia e presbítero. Cursou estudos eclesiásticos, licenciouse en Sagrada Teoloxía e ordenouse sacerdote en 1895. A súa carreira eclesiástica comeza deseguida, pois con 26 años xa ocupa o cargo de arcipreste de San Salvador de Dozón. En 1915 pasa a ser párroco de Lalín e, en 1942, arcipreste de Deza e consultor até o seu pasamento. Durante o seu período no cargo inaugurouse a actual igrexa parroquial de Lalín e outras obras, como o cemiterio (antigo). Foi, ademais, tesoureiro da Comisión promonumento a Loriga.

Ramón María Aller Ulloa (Donramiro, 1878 - † Lalín, 1966). Comenza os seus estudos en Lalín e cursa o bacharelato na Guarda cos xesuítas, que espertan a súa triple faciana intelectual: relixiosa, matemática e astronómica. Alá coñece o padre Merino, que tiña construído no centro escolar un observatorio meteorolóxico de gran nivel para a época. Cando remata os estudos, no 1894, a semente científica xa estaba instalada nel.

Nos seminarios de Lugo (onde se ordenará sacerdote en 1900) e Santiago cursa a carreira sacerdotal, que remata dous anos antes do habitual, con só vinte anos, razón pola que se fai precisa unha dispensa. Xa doutor en Sagrada Teoloxía, nesta época a súa avoa Camila agasállao cun anteollo de 67 milímetros. Desprázase entón a Oviedo para estudar Ciencias Exactas e un ano despois de principiar esta carreira traslada a súa matrícula a Madrid, cidade na que a remata en 1904.

O teodólito T&S súmase ó anteollo e con estes dous instrumentos torna á casa familiar, onde sistematiza o seu traballo de astrónomo que dá lugar á súa primeira publicación froito das observacións do cometa Johannesburgo en 1911. Por esas datas xa tiña feito numerosos seguimentos e anotacións de relevancia: o tránsito de Mercurio perante o Sol (1907), o eclipse de 1905, os pasos de estrelas... Son anos nos que se traslada periodicamente a Castro Urdiales para facer uso dos excepcionais instrumentos con que estaba dotado o observatorio desa vila. Como matemático publicou importantes traballos, como Algorítmia, principios fundamentales de la ciencia de los números (1918) ou o texto completo Astronomía.

En 1917 constrúe no xardín da súa casa dúas casetas nas que instala os dous equipos de observación dos que dispón e desenvolve ducias de traballos sobre astronomía e matemáticas, publicados polas revistas máis reputadas do momento. É o caso da Revista de la Sociedad Astronómica de España e América, Ibérica, a Revista Matemática Hispanoamericana, a alemá Astronomische Nachrichten, a francesa L'Astronomie...

Os seus parentes están detrás do financiamento das súas "necesidades técnicas". A morte de Saturnino Aller e o usufruto da súa herdanza permítenlle, xunto a novas axudas de María Lajosa, mellorar os seus medios. Chega así o refractor Steinheil de 120 milímetros e a modificación do observatorio, ó que se lle engade unha cúpula. Son os anos do descubrimento e das medidas de estrelas dobres (especialidade na que máis salientou), o exame de superficies planetarias e as observacións ocasionais froito das horas que botou sentando diante dos aparellos: eclipses, tránsitos, ocultacións, choivas de meteoros, auroras e cometas. En 1933 describe a choiva de estrelas fugaces Dracónidas e na mesma época deseña un astrógrafo para a empresa Zeiss co carimbo "Observatorio Astronómico de Lalín".

Ó remate da Guerra Civil incorpórase, en 1940, á Universidade de Santiago como mestre de Xeometría Analítica e Análise Matemática e tres anos despois inaugúrase o observatorio do campus, ó que se trasladou o refractor, o teodólito e boa parte da súa biblioteca dende Lalín. Doutórase en 1943, con 65 anos.

Na súa biografía pública e publicada transcende pouco da súa espiritualidade e das súas tarefas e relación coas institucións relixiosas. De feito, ó rematar os estudos sacerdotais o padre Aller manifestara a súa vontade de non desempeñar cargos relixiosos nin percibir retribucións polas actividades que, neste eido, puidera desenvolver. No seu haber están 75 publicacións, 4 libros e 5 teses dirixidas... e, como non, as 4 estrelas descubertas e debidamente documentadas.

P.D.: A publicación desta miniserie (á que daremos continuidade na seguinte entrega) dos nosos "ilustres con sotana" evidencia a escasa altura de miras dalgúns que, apreciando e recoñecendo con todo o merecemento a uns, gardan no caixón do esquecemento outras figuras que marcaron unha época.


® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal

CESAR ORO GARCÍA

César Oro García foi o profesor de vocación tardía que lles aprendeu a falar galego (e castelán, e portugués...) a centos de mozos de raza negra americanos (afroamericanos, disque é a fórmula politicamente correcta) e a outros tantos mestizos, mulatos e a algún branco de procedencia hispana, nomeadamente caribeña. Dunha simple ollada, resultaba difícil entender o seu engado para o sexo feminino... mais cando se tiña ocasión de escoitalo, no momento en que facía uso da palabra cunha cadencia propia do catedrático experimentado que era, canto máis baixa a voz máis atención obtén do seu auditorio, o éxito era plausible.

Viviu os últimos anos alleo ó mundo por mor dun alzheimer que lle roubou a memoria, que lle invadiu un cerebro até hai poucos anos privilexiado e do que tiveron a oportunidade de gozar, durante varias décadas, na Universidade de Howard (que non Harvard, como adoita lerse en moitos perfís biográficos).

Naceu e morreu o mesmo día, un 16 de marzo, con 85 anos de diferencia (1928 - 2013) . Nace coa primavera na hoxe abandonada casa do Luís, na parroquia lalinense da Veiga, no seo dunha numerosa familia. Sendo aínda un rapaz deixa a aldea para comezar un longo periplo que lle permite formarse persoal e intelectualmente: pasantía en Monterroso, logo a Mondoñedo cos padres pasionistas, cos que completa a súa formación no País Vasco e, finalmente, en Melide. Unha peregrinaxe de máis de dez anos que semella non satisfacelo en demasía, sobre todo o período de estancia en terras vascas. A piques de rematar a carreira eclesiástica renuncia á sotana, á gola e ás parroquias e cumpre o servizo militar na Coruña. No ano 56 apadriña o seu curmán, o padre Oro, na súa ordenación sacerdotal e agasállao coas Obras completas de Rosalía de Castro.

Aproveita a súa estadía na cidade herculina para sacarse a titulación de Náutica. Logo de varios intentos por embarcar cun posto axeitado á súa cualificación profesional sen conseguilo, e debido á falla de perspectivas de futuro, decide marchar coa súa irmá Domitila á "nova Cuba", á que chega ó mesmo tempo que alí triúnfa a Revolución. Oro traballa e, ademais, estuda na Universidade de La Habana. Simpatiza abertamente coa incipiente Revolución e co seu líder, Fidel Castro; simpatiza tanto como a despreza xa ós poucos meses, tras ver en que se vai convertendo o réxime. Decepcionado, emprende o camiño cara ós Estados Unidos. Miami era o punto máis próximo e alí chega cunha man diante e outra detrás ó inicio dos anos 60 e xa camiño de cumprir os 40 anos. Traballa no que vai xurdindo, entre outras cousas, de taxista, pero non deixa de avanzar nos seus estudos, desta volta na Florida Atlantic University. Ó comezo da década dos setenta xa tiña rematados varios traballos de investigación, entre eles The Regulation of Spanish Irregular Verbs, publicado pola Florida A. U., Boca Ratón, 1970. Os contactos e recomendacións polo seu labor permítenlle ir conseguindo bolsas de estudos e, finalmente, marchar á Maryland University, unha das máis representativas do sector das universidades públicas dos Estados Unidos. Seica namorou definitivamente destas terras e niso influíron os seus territorios verdes e as vacas leiteiras, tan abundantes neste estado do noreste americano. É aquí onde, con 50 anos, remata a súa tese de doutoramento no ano 74, o que lle abre as portas da veciña Universidade de Howard, onde ingresa como docente e xa non abandonará até a súa xubilación salvo para dar conferencias e colaborar noutros centros.

Á Howard University coñéceselle como a Harvard negra, por ocupar os afroamericanos boa parte das cadeiras das distintas facultades e por ser na que máis mozos desta raza se gradúan nos Estados Unidos. Fundada en 1867, atópase en Washington D.C. e debe o seu nome ó ilustre xeneral Oliver Howard, que participou na súa creación e foi considerado como o gran artífice da integración na vida civil dos negros libertos logo da guerra civil, na que loitou contra a escravitude.

Na Howard University atópase o College of Arts and Sciences, unha das primeiras facultades coas que contou a institución e cuxos corredores, aulas e laboratorios viron pasar durante anos o abondoso bigote do profesor Oro García e as súas eternas lentes, que ían escurecendo conforme a intensidade da luz medraba. Na e para a centenaria institución compatibilizou as súas tarefas como profesor e como investigador do Departamento de Linguas Romances. Longos anos de esforzo convérteno nun dos máis importantes especialistas nos campos da literatura medieval española e galego-portuguesa, así como toda unha eminencia en lingüística.

Sobre estes temas publicou distintos traballos que tiveron gran repercusión nos ámbitos académicos de Galicia e Portugal: o xa citado The Regulation of Spanish Irregular Verb, La perífrasis verbal gallega, El romero engañado: una aproximación sintáctica, Fluctuaciones de los verbos gallegos en "-ar" al comienzo de los lexemas, Las formas del verbo galaico-portugués seer según los textos; siglos XII y XIII, En torno a una polémica: la normalización del gallego, Algunas consideraciones sobre las desinencias -an, -ano, -ao, en gallego actual e Fluctuaciones morfológicas en el gallego: verbos en "er". Foi membro de varias sociedades e colectivos profesionais e docentes, entre eles, a Sociedade Nacional Hispánica e The American Association of Teachers of Spanish and Portuguese (AATSP).

As súas viaxes a Galicia cóntanse por ducias co gallo de conferencias en Compostela e colaboracións coa Facultade de Filoloxía da USC (participou, entre outros, no Congreso Internacional sobre Rosalía celebrado en 1985 e no II Congreso de Estudos Galegos, que tivo lugar na Brown University en 1988). E moitas, moitas visitas a Lalín: á Veiga (onde tentou quedar coa casa na que nacera para rehabilitala), á súa afillada Hermelinda (á que seguía recoñecendo cando a enfermidade lle fixo esquecer outras cousas), ó piso que mercou e nunca estreou ou á casa do xastre de Donramiro (onde tiven, en repetidas ocasións, a honra e pracer da súa conversa ou de velo gozar dos tomates mollados en sal acabados de arrincar da rama).

Remata a década dos noventa...Pouco tempo atrás mercara un piso na rúa do Arenal para retornar a súa terra ó rematar o traballo, pero a enfermidade do esquecemento comeza a facerse visible na súa faciana. En 1998 deixa de pertencer á importante The American Association of Teachers of Spanish and Portuguese e a súa semente intelectual, en forma de alumnos, permite un relevo xeracional na universidade. Vén por última vez a Lalín en xullo de 2002, xa con mostras evidentes da doenza. Deixara resolta a súa atención persoal e médica, mais todo torna borroso, como o seu cerebro.

Pasou os útimos anos mentalmente anulado e fisicamente asistido por catro coidadoras no seu apartamento de Washington. O seu cerebro e o seu verbo seducían, convencían, ilustraban... Órgano e sentido, perdidos xa para sempre. Na súa última visita a Lalín díxolle á súa afillada Hermelinda, cando atopou a súa casa logo de terse perdido e ó bromear ela se aínda a entendía: "voume esquecendo de todo... pero o último do que me vou esquecer é do galego".

P.D.: Quen isto escribe ten coñecemento de que, entre as súas últimas vontades está a doazón da súa biblioteca e dos seus traballos á terra na que naceu e amou (previsiblemente a través da Facultade de Filoloxía de Santiago). Sería un bo momento para que o Concello que o viu nacer abrira, en colaboración coa USC e os seus "albaceas", un camiño para a recuperación desta figura e do seu traballo. Os seus apoderados e albaceas exercen aínda na universidade na que impartiron docencia con el. A súa intención era retornar a Galicia a “facerse vello”. Incumprida esta, sería importante que, logo das cinzas,  puidese regresar o que del queda para sempre: a súa obra.



NOTA: Cesar Oro faleceu un ano despois de escribirse este artigo, ver obituario en http://ilustreslalinenses.blogspot.com.es/2013/05/morte-dun-dos-ultimos-fillos-ilustres.html

® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal

JOSÉ GARCÍA ORO

José García Oro, o Padre ou o Profesor Oro como é máis coñecido este historiador e sacerdote franciscano, vive na actualidade felizmente retirado –o de retirado é un xeito de falar– dunha intensa vida académica e literaria no convento compostelán de San Francisco. Pasará á historia do país por saber dela, da Historia, tanto como os que máis –polo menos da medieval, dos Irmandiños, do cardeal Cisneros, da España do Renacemento...– por tela investigado até o esgotamento, explicado na súa cátedra e divulgado en centos de publicacións e outras tantas conferencias.

Os vellos de San Miguel de Goiás aínda recordan ben a súa afección pola lectura e o estudo, que o levarían a obter en Roma e Compostela tres carreiras cos seus doutoramentos. Nace un 5 de setembro no seo dunha familia labrega e moi cedo encamiña os seus pasos cara ó estudo e á relixión. Cursa nos seminarios franciscanos de Herbón, Ponteareas e Santiago. O 12 de agosto de 1949 ingresa definitivamente na orde franciscana. Trasládase logo a Roma, onde cursa estudos superiores de Teoloxía na Pontificia Università Antonianum e Historia Eclesiástica na Gregoriana, pertencentes ós Xesuítas. Seis anos foron os que viviu no Vaticano, un tempo que non lle valeu só para sacar adiante as dúas titulacións; foi quen de pasar os ratos libres nos arquivos vaticanos, investigando e acrecentando a súa paixón pola análise de fitos e personaxes históricos, así como polo estudo crítico e científico de documentos, o que lle forneceu das primeiras experiencias para logo aprender ós seus alumnos na Facultade de Historia da USC a analizar e a estudar documentos. Desa data é a súa tese sobre Alexandre VI e a Igrexa, e a documentación dos outros moitos persoeiros sobre os que máis tarde traballaría, xa de volta en Galicia.

Retorna a Santiago de Compostela, onde realiza a titulación civil e as correspondentes convalidacións académicas, e licénciase en Filosofía e Letras. Suma así ó seu proceso formativo tres doutoramentos. É o intre no que a vocación do aínda mozo Padre Oro chama ás portas da Universidade, á que lle dedicou 45 anos dunha intensa vida: axudante de profesor, profesor, opositor á praza e, finalmente, catedrático dende 1983 até 2001, ano no que se xubila.

Como catedrático de Paleografía e Diplomática da USC, formou a centos de futuros historiadores, convertendo en accesible unha materia farragosa en principio. Por Paleografía enténdese a ciencia historiográfica que ten por obxecto de estudo a escrita en xeral e, en particular, a evolución no tempo das formas gráficas e o seu modo de execución, así como factores tecnolóxicos, económicos, sociais, culturais, políticos, estéticos, etc. Pola súa banda, a Diplomática é a ciencia que estuda a tradición, a forma e a elaboración dos documentos. En síntese, e a risco de simplificar, a especialidade permite descifrar e datar no tempo e na contorna un documento, xulgar a súa veracidade e extraer os contidos susceptibles de ser empregados polo historiador.

Durante estes anos escribiu máis de medio cento de libros e colaborou en incontables traballos impresos máis. Edita os seus primeiros traballos na revista estudiantil Liceo Franciscano, ós que sucede unha longa lista de libros –setenta e cinco–, colaboracións, artigos... Séntese especialmente orgulloso dos seus traballos sobre o cardeal Cisneros, sobre a nobreza galega e sobre aqueles que divulgan Galicia na baixa Idade Media.

Algunhas das investigacións do Profesor Oro forman parte das lecturas obrigadas: La provincia franciscana de Santiago y la Inmaculada (1954), La reforma de los religiosos españoles en tiempos de los Reyes Católicos (1969), Cisneros y la reforma del clero español (1971), Diego de Muros III y la cultura gallega del siglo XV (1976), Galicia en los siglos XIV y XV (1987), ), Don Fernando de Andrade, Conde de Vilalba (1993), Historia da Igrexa galega (1994), Bayona y el espacio urbano tudense en el siglo XVI: estudio histórico y colección diplomática (1995), Felipe II y el Patronato Real en Castilla (2000), Cisneros, el cardenal de España (2002)...

Agora, retirado das súas obrigas docentes, reside e traballa no convento de San Francisco onde, ademais de oficiar a misa diaria, está ó cargo do importante e espectacular arquivo franciscano, que reúne auténticas xoias dende tempos medievais. Este profesor, retirado só das tarefas oficiais, sobreleva con gallardía as oitenta primaveras cun estado de saúde máis que aceptable e cunha cabeza nun envexable estado de lucidez e capacidade. Fai real a expresión de que "a función fai o órgano", como dicía Lamark, o primeiro formulador dunha teoría evolucionista.

Co gallo da súa xubilación académica na USC, no libro homenaxe que se publicou dicíase que este era un recoñecemento "a su estilo humano y profesional y satisfecha –a Universidade– de su colaboración en la docencia y en la investigación". "Más que por nuestras palabras lo alaban sus obras...", sentenciaba.

Este erudito lalinense garda un cariño e amor pola que chama a "pequena cidade de Lalín", que visita con certa frecuencia para ver a familia e asistir ás "festas da parroquia". Nunca dixo non ás peticións de colaboración profesional que se lle teñen dirixido dende a súa terra.

José García Oro, o Padre, o Profesor... conserva, como os bos perfumes (gardado en bote pequeno), todas as esencias da calidade e do coñecemento. Estamos ante unha das figuras nacida en Lalín de maior talla intelectual da nosa historia. Recíbenos o día en que arranca a primavera en Compostela e guíanos polos claustros e dependencias do espectacular, e agora tamén Hotel / Monumento, Convento de San Francisco. Museo, salóns, arquivo e claustro vanse sucedendo da man do noso anfitrión, que fai doada a comprensión dos centos de anos de historia que agocha tan singular edificio. Co seu falar pousado, sempre en galego, axuda e anima a seguir descubrindo. Se as clases na facultade de Historia as impartía como as explicacións dadas –e seguro que así era–, non dubidamos un ápice da perfecta comprensión por parte dos centos de mozos que pasaron polas súas aulas.

Na súa ollada sosegada acende un brillo, remarcado por un aceno de tristura, cada vez que lle lembramos o parente ben querido ó que lle ten "perdido a pista e o contacto": o tamén lalinense e catedrático César Oro García (a quen dedicaremos o noso Sen acuse de recibo da vindeira semana). O alzheimer afastouno do mundo, da súa profesión e até dos que lle queren ben, como este ilustre lalinense, home bo e xeneroso, José García Oro.

P.D.: O seu arquivo persoal, de incalculable valor histórico, repousa agora no seu amado convento de San Francisco. Non estaría de máis que o seu Concello non deixase pasar a oportunidade de conservar na terra que o viu nacer un patrimonio documental dificilmente repetible ou comparable.

Home elegante, no fondo e na forma, considérase honrado e recoñecido. Opinión que, quen isto asina, non comparte, porque a realidade é a que é, ou a que os responsables municipais queren: unha rúa dunha urbanización case que virtual e non facer nada por evitar o descoñecemento da súa vida e obra na súa propia vila.

® Benito García / Faro de Vigo
O uso total ou parcial deste texto está autorizado, supedidato á cita da súa  fonte orixinal